ROZWÓJ I ZNACZENIE PSYCHOLOGII WOJSKOWEJ W POLSCE. KIERUNKI ZMIAN I WIZJA NOWYCH PRAKTYK W REFLEKSJI PSYCHOLOGÓW WOJSKOWYCH
DOI:
https://doi.org/10.34813/04coll2026Słowa kluczowe:
psychologia wojskowa, wychowanie wojskowe, kompetencje psychospołeczne, szkolenia wojskowe, rozwój psychologii wojskowej, psychosocial competencies, military trainingAbstrakt
Współczesne polskie siły zbrojne stoją przed wieloma wyzwaniami, które wymagają zaawansowanego rozwijania umiejętności psychospołecznych i edukacyjnych żołnierzy, znacznie wykraczających poza nasze dotychczasowe standardy. Psychologia wojskowa, jako integralna część wychowania wojskowego, odgrywa istotną rolę w kształtowaniu zdolności żołnierzy do efektywnego działania w dynamicznie zmieniającym się środowisku geopolitycznym. Artykuł analizuje rozwój i aktualne znaczenie psychologii wojskowej w Polsce, zwracając szczególną uwagę na jej wpływ na procesy edukacyjne w wojsku oraz rolę i zadania psychologów wojskowych. Artykuł podkreśla konieczność wdrażania nowoczesnych metod szkoleniowych, prowadzenia badań naukowych i dostosowania programów nauczania na uczelniach wojskowych do realnych potrzeb personelu. Wskazuje również na potrzebę utworzenia jasno określonych ścieżek kariery dla psychologów wojskowych oraz edukacji przed podjęciem zawodu. Celem jest stworzenie sił zbrojnych, które są nie tylko przygotowane technicznie i fizycznie, ale również silne i stabilne psychicznie, gotowe stawić czoła wyzwaniom XXI wieku.
Bibliografia
Allal-Chérif, O., Aránega, A. Y., Sánchez, R. C. (2021). Intelligent recruitment: How to identify, select, and retain talents from around the world using artificial intelligence. Technological Forecasting and Social Change, 169, 120822. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2021.120822
Barabanszczikow, A., Głotoczkin, A., Fiedienko, N., Szelag, N. (1968). Psychologia kolektywu żołnierskiego. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.
Boe, O. (2016). Building resilience: The role of character strengths in the selection and education of military leaders. International Journal of Emergency Mental Health, 17(4), 714–716. https://doi.org/10.4172/1522-4821.1000301
Boesler, P. (1995). Znaczenie i zastosowanie psychologii w siłach zbrojnych Stanów Zjednoczonych. Zeszyty Naukowe AON, 3, 277–293.
Boga, M. D. (2024). Military Leadership and Resilience. W: A. J. Masys (Ed.), Handbook of Military Sciences (1–20). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-02866-4_101-2
Boring, E. G. (red.). (1960). Psychologia. Podręcznik Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych. Seria III. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.
Buczko, E., Kowalczyk, J. (2025). Zarys psychologii wojskowej – historia, współczesne wyzwania i implikacje edukacyjne. Colloquium, 2(58). https://doi.org/10.34813/20coll2025
Cendrowski, J., Krążyński, E., Paleski, Z., Swebocki, S. (1980). Psychologia wojskowa. Wybrane zagadnienia. Wojskowa Akademia Polityczna im. F. Dzierżyńskiego.
Cenin, M., Chełpa, S. (1998). Psychologia wojskowa. Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Społeczno-Wychowawczy.
Cook-Vienot, R., Taylor, R. J. (2012). Comparison of eye movement desensitization and reprocessing and biofeedback/stress inoculation training in treating test anxiety. Journal of EMDR Practice and Research, 6(2), 62–72. https://doi.org/10.1891/1933-3196.6.2.62
Decyzja Nr 155/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 26 października 2021 r. w sprawie organizacji i funkcjonowania opieki psychologicznej w resorcie obrony narodowej [...]. (2021). Dziennik Urzędowy Ministra Obrony Narodowej, poz. 235. https://www.dz.urz.mon.gov.pl/zasoby/dziennik/pozycje/tresc-aktow/pdf/2021/10/bpoz._235_dec._Nr_155-sig.pdf
Dyrda, M. J. (1997). Psychologia w wojsku. Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Społeczno-Wychowawczy.
Felchner, A., Komasiński, M. (1995). Psychologia wojskowa w armii II Rzeczypospolitej. Wojskowy Przegląd Historyczny, 40(1–2), 120–126.
Florkowski, A. (2020). 100-lecie wojskowego lecznictwa psychiatrycznego. Lekarz Wojskowy, 98(4), 237–247. https://lekarzwojskowy.wim.mil.pl/pdf-145654-71443?filename=100th%20anniversary%20of.pdf
Gal, R. E., Mangelsdorff, A. (1991). Handbook of military psychology. John Wiley & Sons.
Gerstmann, S. (1987). Podstawy psychologii konkretnej. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Glibowska, A. (2013). Działalność psychologiczna prowadzona w ramach służby żołnierzy poza granicami państwa. W: M. Łuniewska (red.), II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie (77–91). Ministerstwo Obrony Narodowej.
Departament Wychowania i Promocji Obronności.
Grzempa, A. (2013). Walidacja Metodyki badań psychologicznych kandydatów do szkolnictwa wojskowego oraz pomoc psychologiczna dla weteranów w psychologicznych punktach konsultacyjnych. W: M. Łuniewska (red.), II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie (61–69). Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Wychowania i Promocji Obronności.
Gumińska, A. (2013). Aktualne funkcjonowanie profilaktyki psychologicznej w Siłach Zbrojnych RP. W: M. Łuniewska (red.), II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie (9–23). Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament
Wychowania i Promocji Obronności.
Gutowski, J. (2013). Wstęp. W: M. Łuniewska (red.), II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie. Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Wychowania i Promocji Obronności.
Hadlington, L., Binder, J., Gardner, S., Karanika-Murray, M., Knight, S. (2023). The use of artificial intelligence in a military context: development of the attitudes toward AI in defense (AAID) scale. Frontiers in Psychology, 14, 1164810. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1164810
Horyń, W. (2004). Środowisko wojskowe a kształtowanie osobowości podchorążych. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Jaworowska. A. (2003). Wykorzystanie testów psychologicznych w selekcji żołnierzy do służb wartowniczych. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
Kacała, J., Michaluk, A. (2014). Doskonalenie postaw przywódczych w warunkach uczelni wojskowej – dylematy i kierunki dalszych badań. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, 358, 71–82. https://doi.org/10.15611/pn.2014.358.06
Kamoliddinovich, N. M. (2022). The Role of Military Pedagogy and Psychology in the Armed Forces. Texas Journal of Multidisciplinary Studies, 7, 372–373.
Kenner, J. M., Merchant, Ch. A., Morrow, Ch. E. (2022). Military Fitness-for-Duty Evaluations. W: C.H. Kennedy, E.A. Zillmer (Eds.), Military psychology: Clinical and operational applications. Guilford Publications.
Kościelniak, M. (2013). Aspekty psychologiczne w szkoleniu S.E.R.E. W: M. Łuniewska (red.), II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie (70–76). Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Wychowania i Promocji Obronności.
Kwiatkowski, S.B. (1993). Testy psychologiczne stosowane w badaniach kandydatów do Akademii Marynarki Wojennej Szkoły Chorążych MW oraz podchorążych i kadetów tych uczelni. W: S.B. Kwiatkowski (red.). (2009), Krótka historia rozwoju służby psychologicznej w AMW. Antologia (69–117). Akademia Marynarki Wojennej.
Kwiatkowski, S.B., Łazowski, R., Wendicki, L. (1996). Optymalizacja wielokryterialna diagnozowania psychologicznego kandydatów do uczelni wojskowych oraz studentów i absolwentów wyższych szkół wojskowych. W: S.B. Kwiatkowski (red.).
(2009), Krótka historia rozwoju służby psychologicznej w AMW. Antologia (27–68). Akademia Marynarki Wojennej.
Ledzianowski, J., Michaluk, A. (2007). Modernizacja programu kształcenia podchorążych WSOWL na kierunku zarządzanie – wyzwania i postulaty. Zeszyty Naukowe, 1, 114–120.
Łukow, G. (1959). Szkice z psychologii wojskowej. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.
Łuniewska, M. (2013). (red). II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie. Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Wychowania i Promocji Obronności.
Marcinkowski, M. (1999). Styl życia jako przedmiot zainteresowań wpływu społecznego. Na przykładzie środowiska słuchaczy szkół wojskowych. W: Z. Maciejny, M.J. Śmiałek, A. Zduniak (red.), Teoria wpływu społecznego (146–172). Ministerstwo Obrony Narodowej.
Departament Społeczno-wychowawczy. Wyższa Szkoła Oficerska im. Stefana Czarnieckiego
Matthews, M.D. (2020). Head strong: How psychology is revolutionizing war. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190870478.001.0001
McGeary, D., McGeary, C. (2013). Professional education and training for psychologists in the military. W: B.A. Moore J. E. Barnett (Eds.), Military psychologists' desk reference (116–121). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/med:psych/9780199928262.003.0024
McInerney, S.A., Waldrep, E., Benight, C.C. (2024). Resilience enhancing programs in the U.S. military: An exploration of theory and applied practice. Military psychology: the official journal of the Division of Military Psychology, American Psychological Association 36(3), 241–252. https://doi.org/10.1080/08995605.2022.2086418
Pietraszkiewicz, H.H. (2007). Jakim oficerem widział Bolesław Romanowski oficera Marynarki Wojennej. W: A. Felski, T. Szubrycht, Pożądany charakter osobowości oficera Marynarki Wojennej RP. Materiały pokonferencyjne (117–118). Akademia Marynarki Wojennej.
Piotrowski, A., Martinská, M., Boe, O., Rawat, S., Deshpande, A. (2020). The relationship between personality, self-esteem, emotional intelligence, and cultural intelligence. A military context. Current Issues in Personality Psychology, 8(3), 185–196. https://doi.org/10.5114/cipp.2020.99968
Piotrowski, A., Ole, B., Samir, R., Abhijit P., D. (2020). Organizational climate, organizational support and citizenship behavior in the army. Scientific Journal of the Military University of Land Force, 197(3), 698–713. https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.3964
Pirecki, K., Nowak M., Wojcieszek, M. (1998). Elementy Psychologii Wojska. Wojskowa Akademia Techniczna.
Ptaszek, S. W. (2014). Moralny aspekt edukacji dla bezpieczeństwa: rozważania w oparciu o doświadczenia Armii USA. Studia Bezpieczeństwa Narodowego, 4, 279–284. https://doi.org/10.37055/sbn/135197
Rahmanalievna, I. M. (2020) Military psychology and its importance. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8(3), 141–144.
Royston, R.P., Lin, N. (2023). Army-wide Job Analysis for Officers: Branch and Functional Area-specific Knowledge, Skills, and Behaviors requirements from the Army Talent Attribute Framework. V ol II. Appendices: Defense T echnical Information Center. https://doi.org/10.2139/ssrn.4548150
Sharma, M. (2021). Military Psychology – Need, Scope and Challenges. International Journal of Indian Psychology, 9(2), 1365–1375. https://doi.org/10.25215/0902.141
Sinclair, R.R., Cheung, J.H. (2017). The right stuff: Employee characteristics that promote resilience. W: M. Crane (Ed.), Managing for Resilience (5–31). Routledge/Taylor & Francis Group. https://doi.org/10.4324/9781315648033-2
Spain, E. (2020). Reinventing the leader selection process. Harvard Business Review.
Sugocki, J. (1992). Osobowość oficera-dowódcy Marynarki Wojennej w poglądach kmdr. dyp. Mariana Majewskiego. W: J. Sugocki (red.), Osobowość człowieka morza teoretyczne i praktyczne problemy przygotowania do zawodu oficera Marynarki. Materiały z seminarium naukowego 12 czerwca 1991 r. (7–28). Akademia Marynarki Wojennej.
Terelak, J.F. (1994). Podstawy psychologii. Wydawnictwo Branta.
Terelak, J.F. (2002). Refleksje na temat stanu mentalnego kadry Sił Zbrojnych RP w okresie restrukturyzacji polskiej armii z perspektywy psychologii klinicznej. Studia Psychologica, 3, 197–205. https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-psychologica/2002-numer-3/studia_psychologica-r2002-t-n3-s197-205.pdf
Truszczyński, O. (2013). Współczesne kierunki badawczo-rozwojowe w psychologii wojskowej na świecie. W: M. Łuniewska (red), II Konferencja psychologów Wojska Polskiego. Psychologia w żołnierskiej służbie (115–127). Ministerstwo Obrony Narodowej. Departament Wychowania i Promocji Obronności.
Witwicki, W. (1938). Psychologia a wojsko. Wydawnictwo Sekcji Psychologicznej Towarzystwa Wiedzy Wojskowej. https://polona.pl/preview/f6ade957-a4fc-4125-8406-8b1364ef7b62
Wysocki, B.A. (1981). Służba psychologiczna w Polskich Siłach Zbrojnych na zachodzie. W: S.B. Kwiatkowski (red.), Krótka historia rozwoju służby psychologicznej w AMW. Antologia (169–191). Akademia Marynarki Wojennej.
Netografia
Polska Akademia Nauk. (2025, 2 czerwca). Międzynarodowa konferencja w Warszawie: PAN wspiera badania nad traumami wojennymi i PTSD w Ukrainie. https://pan.pl/miedzynarodowa-konferencja-w-warszawie-pan-wspiera-badania-nad-traumami-wojennymi-i-ptsd-w-ukrainie
Wasilewski, P. (2026, 19 lutego). Kurs instruktorski „Operational Resilience Training”. Wojsko Polskie. https://www.wojsko-polskie.pl/awl/articles/aktualnosci-w/kurs-instruktorski-operational-resilience-training-19-02-2026/
Wojsko Polskie. (b.d.a). Akademia Wojsk Lądowych. Wsparcie psychologiczne / Telefon zaufania. https://www.wojsko-polskie.pl/awl/ppk/ [data dostępu: 19 lutego 2026].
Wojsko Polskie. (b.d.b.). Centralna Grupa Działań Psychologicznych im. Króla Stefana Batorego. https://www.wojsko-polskie.pl/dgrsz/CGDP/ [data dostępu: 19 lutego 2026].
Wojsko Polskie. (b.d.c). Centrum Weterana Działań Poza Granicami Państwa. https://www.wojsko-polskie.pl/weterani/[data dostępu: 19 lutego 2026].
Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy. (2025, 7 października). Podsumowanie konferencji „Współczesne kryzysy zdrowia psychicznego w Wojsku Polskim”.
Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej. (b.d.). Zakład Psychologii Lotniczej. http://www.wiml.waw.pl/pl/zaklad-psychologii-lotniczej [data dostępu: 2 czerwca 2025].
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Ewelina Buczko
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
