NAUCZANIE DOMOWE NA TERENIE KRÓLESTWA POLSKIEGO NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU W ŚWIETLE PAMIĘTNIKÓW RĘKOPIŚMIENNYCH ZE ZBIORÓW BIBLIOTEKI NARODOWEJ
DOI:
https://doi.org/10.34813/34coll2025Słowa kluczowe:
nauczanie domowe, pamiętniki, Królestwo Polskie, przełom XIX i XX w., mikrohistoriaAbstrakt
Przedmiotem artykułu jest problematyka nauczania domowego na przełomie XIX i XX w., spisana na kartach wspomnień pamiętnikarzy z terenu Królestwa Polskiego. Celem badań jest wskazanie, jakie zagadnienia związane z nauką w domu pojawiają się we wspomnieniach autorów wywodzących się z różnych grup społecznych. Analizie poddano niepublikowane pamiętniki, przechowywane w Dziale Rękopisów Biblioteki Narodowej. Wybrano 26 rękopisów, które stanowić mogą wartościowe poznawczo źródło do badań nad nauczaniem domowym w ostatnim czterdziestoleciu funkcjonowania Królestwa Polskiego. Źródła te są doskonałym materiałem do jakościowych analiz mikrohistorycznych, dają możliwość uzupełnienia dotychczasowej bazy źródłowej, wykorzystywanej przez badaczy dziejów tego zjawiska edukacyjnego, ukazując je od strony praktyki edukacyjnej. W tekście zaprezentowano pamiętnikarski obraz etapów, zakresu i form nauczania domowego, typy najemnych sił pedagogicznych, ich kompetencje i relacje z podopiecznymi, naukę pod kierunkiem rodziców i członków rodzin, specyfikę organizacji nauczania domowego w czasie I wojny światowej. Ta forma edukacji była niezwykle popularna także po uruchomieniu polskich szkół w wyniku wydarzeń 1905 r.
Bibliografia
Bibliografia
Źródła:
A. Źródła rękopiśmienne niepublikowane ze zbiorów Biblioteki Narodowej (26)
Bogusławski, A., Wspomnienia 1887-1939, akc. 13202.
Bogusławski, A., Społeczno-gospodarczy i kulturalny stan wsi w gminie Woźniki pow. piotrkowskiego w okresie 1900–1907 w świetle wspomnień, akc. 11018.
Bok, J., Wspomnienia murarza Józefa Boka t. 1, akc. 8079.
Bokowa, M., Wspomnienia z lat 1900-1929, akc. 8080.
Dobiecki, Z., Wspomnienia, t.1, Z własnych przeżyć 1898-1914, mf. 74825.
Dominko, J., Opowieść rodzinna, akc. 8851.
Gryczewski, E., Wspomnienia z lat 1863-1918, akc. 10706.
Janota-Bzowski, T., Wspomnienia t. 1, akc. 11431.
Janota-Bzowski, Z., Wspomnienia pamiętnikarskie. Młodość 1910-1939, mf. 95614.
Januszewska, H., Wspomnienia z lat 1910-1978, akc. 13144.
Leszczyński J., Wspomnienia. Część pierwsza. 1907-1927. Genealogia. Lata dziecięce, chłopięce i młodzieńcze, akc. 13814/1.
Lewandowski, F., Ścieżka mego życia, mf. 58187.
Lindorf, Z., Silva rerum, t. 1, Z opowiadań mojej matki, akc. 8194/1.
Małgorzewski, J., Sercem pisane. Wspomnienia, akc. 10574.
Marszewski, A., Fragmenty wspomnień, akc. 14279/1.
Matlakowski, W.K., Wspomnienia z lat 1886-1940, akc. 10875/1.
Rankowicz, W., Wspomnienia t. 1, akc. 17756/64/1.
Skąpska Z. z Murzynowskich, Wspomnienia 1903-1985, akc. 13199.
Stankiewiczowa z Zaleskich, I., Pamiętniki 1902-1918 Ireny Stankiewiczowej, akc. 11403.
Szorc, J., Pamiętnik Jana Szorca. Maszynopis o najbliższej rodzinie, sobie i o szkole. zeszyt 1, lata 1843-1928, akc. 11895.
Tułodziecki, S., Kronika rodzinna czyli dziewięciu braci nieśpiących, t. 1, akc. 12913/1.
Umińska, E., Wspomnienia warszawskie, akc. 17260.
Wawrzyńska, W., Wspomnienia 1901-1987, rps 13974 III.
Zaremba, J., Wspomnienia i refleksje, akc. 13796.
Zawistowski, J.M., Wspomnienia, t. 1, akc. 12314/1.
Żardecki, S., Mijają lata, mijają ludzie. Wspomnienia t. 1, Dzieciństwo, lata szkolne, okres 1890-1907, akc. 8037/1.
B. Inne
Dom. (1885). W: J.T. Lubomirski, E. Stawiski, S. Przystański i J. K. Plebański, Encyklopedia wychowawcza. (t. III, s. 283–292). Gebethner i Wolff.
Haufe, E. (1892). Dziecko i rodzina. Wskazówki wychowania domowego dla matek. Druk Emila Skiwskiego
Szycówna, A. (1909). Nauczanie domowe. W: R. Plenkiewicz (red.), Encyklopedia wychowawcza. (t. VII, s. 537-544). Gebethner i Wolff.
Opracowania
Bołdyrew, A. (2008). Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach 1795-1918. Wydawnictwo Neriton.
Bołdyrew, A., Pająk, P. (2021). Perspektywy, możliwości i ograniczenia badań łączących psychologię i historię nad edukacją i wychowaniem dzieci i młodzieży u progu nowoczesności. Studia Edukacyjne. 60, 31-49. DOI: 10.14746/se.2021.60.2
Chorążyczewski, W., Pacevicius, A., Roszak, S. (red.). (2015). Egodokumenty. Tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Hajkowska, M. (2020), Słaba płeć? O nauczycielkach domowych w Królestwie Polskim w XIX i początkach XX wieku. Lubelski Rocznik Pedagogiczny. XXXIX (1), 11-26. DOI: 10.17951/lrp.2020.39.1.11-26
Julkowska, V. (2018). Historie rodzinne. Narracje – narratorzy – interpretacje. Instytut Historii UAM, Oficyna Wydawnicza Epigram.
Jakubiak, K. (2013). Stan badań nad nauczaniem domowym dzieci polskich od XVIII do początków XX wieku w polskiej historiografii. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce. 8 (30/4), 13-28.
Jakubiak, K., Nawrot-Borowska, M. (2021). Dziecko i dzieciństwo na ziemiach polskich w źródłach narracyjnych i ikonograficznych z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Janik, A. (2015). Emocje w badaniach nad dzieciństwem. Studia z socjologii dzieciństwa i socjologii emocji. Przegląd Pedagogiczny. 2, 195-215.
Kustosz, S. (2020). Friedrich Froebel. Życie. Edukacja. Inspiracja. Feoebel.pl.
Magiera, E. (2018). Stan badań na przełomie XX i XXI wieku nad historią edukacji domowej. W: D. Tomczyk, M. Zając (red.), Edukacja domowa: teoria i praktyka (s. 61-102). Szczecińska Szkoła Wyższa Collegium Balticum.
Niklewska, J. (1992). Być kobietą pracującą – czyli dola warszawskiej nauczycielki na przełomie XIX i XX wieku. W: A. Żarnowska, A. Szwarc (red.), Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w. Zbiór studiów. T. 2. Cz.1 (s. 267-280). Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego.
Nawrot-Borowska, M. (2005). Bony w wychowaniu domowym dzieci polskich w latach 1850-1914. Biuletyn Historii Wychowania. 21/22. 25-50.
Nawrot-Borowska, M. (2010). Korepetytor w nauczaniu domowym na ziemiach polskich doby zaborów. Biuletyn Historii Wychowania. 25. 83-101.
Nawrot-Borowska, M. (2011). Nauczanie domowe na ziemiach polskich w II połowie XIX i początkach XX wieku - zapatrywania teoretyczne i praktyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.
Nawrot-Borowska, M., Wałęga, A. (w druku). Pamiętniki rękopiśmienne ze zbiorów Biblioteki Narodowej jako źródło do badań nad dzieciństwem w Królestwie Polskim przełomu XIX i XX wieku, Biografistyka Pedagogiczna.
Schulze, W. i in. (1996). Historia społeczna. Historia codzienności. Mikrohistoria, przeł. A. Kopacki. Volumen, Niemiecki Instytut Historyczny.
Walasek, S. (2015). Opieka i wychowanie małego dziecka na łamach czasopism przełomu XIX i XX wieku. Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Monika Nawrot Borowska, Agnieszka Wałęga
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
