AKSJOLOGICZNE KONTEKSTY PACYFIZMU I NIESTOSOWANIA PRZEMOCY (NON VIOLENCE) W SPOŁECZEŃSTWIE OBYWATELSKIM
DOI:
https://doi.org/10.34813/22coll2025Słowa kluczowe:
pacyfizm, niestosowanie przemocy, wartości, aksjologia, społeczeństwo obywatelskieAbstrakt
Pacyfizm i jego aksjologiczne uwarunkowania są analizowane w różnych obszarach funkcjonowania społecznego. W literaturze przedmiotu obecne jest stanowisko podkreślające pozytywne aspekty postawy pacyfistycznej, rozumianej jako dążenie do powstrzymania przemocy i wojen. Jednakże postawa pacyfistyczna może być odmiennie rozumiana zależnie od kontekstu, w jakim działają jej zwolennicy - pacyfizm może być zatem oceniony zarówno pozytywnie, jako sprzeciw wobec wojny, jak i negatywnie, jako postawa bierności wobec agresji wojennej. W niniejszym artykule zaprezentowany zostanie przegląd analiz akcentujący perspektywę psychologiczną w obszarze wartości, pacyfizmu i niestosowania przemocy w kontekście społeczeństwa obywatelskiego. Wskazane podejście jest w niewielkim stopniu podejmowane przez badaczy, niemniej istnieje odrębna gałąź psychologii, która zajmuje się zagadnie-niem pacyfizmu – psychologia pokoju (peace psychology). Celem psychologii pokoju jest zrozumienie wartości i kompetencji niezbędnych do zbudowania i utrzymania pokoju w wymiarze osobistym, międzyludzkim, międzygrupowym oraz międzynarodowym. Wydaje się to szczególnie ważne w kontekście aksjologicznego i społecznego funkcjonowania jednostki.
Bibliografia
Bandura, A. (1973). Aggression: A social learning analysis. Englewood Cliffs: Prentice Hall.
Baron, R. A., Richardson, D. R. (1994). Human aggression. New York: Plenum Press.
Berkowitz, L. (1993). Aggression: Its causes, consequences, and control. Philadelphia, PA : Temple University Press.
Bizumic, B., Stubager, R., Mellon, S., Van der Linden, N., Iyer, R., Jones, B.M. (2013). On the (in)compatibility of attitudes toward peace and war. Political Psychology, 34(5). doi: 10.1111/pops.12032.
Braithwaite, V. (1997). Harmony and security value orientations in political evaluation. Personality and Social Psychology Bulletin, 23, 401–414.
Braithwaite, V. (2009a). Security and harmony value orientations and their roles in attitude formation and change. Psychological Inquiry, 20, 162–167.
Braithwaite, V. (2009b). The value balance model and democratic governance. Psychological Inquiry, 20, 87–97. doi:10.1080/10478400903028367.
Buss, A. H. (1961). The psychology of aggression. New York: Wiley.
Christie, D. J., Wagner, R. V. , Winter, D. D. (Eds.). (2001). Peace, conflict, and violence: Peace psychology for the 21st century. Upper Saddle River, NJ : Prentice-Hall.
Christie, D. J. (1997). Reducing direct and structural violence: The human needs theory. Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, 3, 315–332. doi:10.1207/s15327949pac0304_1.
Christie, D. J. (2006). What is peace psychology the psychology of? Journal of Social Issues, 62, 1–17. doi:10.1111/j.1540- 4560.2006.00436.x.
Christie, D. J., Tint, B. S., Wagner, R. V., Winter, D. D. (2008). Peace psychology for a peaceful world. American Psychologist, 63, 540–552.
Cieciuch, J. (2013). Kształtowanie się systemu wartości od dzieciństwa do wczesnej dorosłości. Wydawnictwo Liberi Libri.
Davis, M. H. (1983). Measuring individual differences in empathy: Evidence for a multidimensional approach. Journal of Personality and Social Psychology, 44, 113–126.
Deutsch, M. (1995). William James: The first peace psychologist. Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, 1, 27 – 35 .
Durzewska, M. (2018). Aktywność społeczeństwa obywatelskiego w procesie przemian społeczno-kulturowych. W: L. Karczewski, H. A. Kretek (red.), Socjologiczno-kulturowe i prawno-edukacyjne aspekty zarządzania (s. 31-42). Opole: Wydawnictwo Politechniki Opolskiej.
Elliot, G.C. (1980). Components of pacifism. Conceptualization and measurement. Journal of Conflict Resolution, 24(1), 27-54.
Evans Pim, J. E., Ed. (2009). Toward a nonkilling paradigm. Honolulu: Center for Global Nonkilling.
Fiske, S. T. (2004). Social beings: A core motives approach to social psychology. New York : Willy
Galtung, J. (1959). Pacifism from a sociological point of view. Journal of Conflict Resolution, 3, 67-84.
Galtung, J. (1964). An editorial. Journal of Peace Research, 1, 1–4.
Galtung, J. (1981). Social cosmology and the concept of peace. Journal of Peace Research, 18, 183–199. doi:10.1177/ 002234338101800207.
Galtung, J. (1985). Twenty-five years of peace research: Ten challenges and some responses. Journal of Peace Research, 22, 141–158.
Gandhi, M. (1957/1927). An autobiography: The story of my experiments with truth. Boston, MA: Beacon Press.
Hakvoort, I., Oppenheimer, L. (1993). Children and adolescents conceptions of peace, war and strategies to attain peace – a Dutch case-study. Journal of Peace Research, 30, 65-77.
Harak, G. S. (Ed.). (2000). Nonviolence for the third millennium. Macon, GA : Mercer University Press.
Hastings, T. H. (2005). Power: Nonviolent transformation from transpersonal to the transnational. Dallas, TX : Hamilton Books.
Heaven, P. C. L., Organ, L.-A., Supavadeeprasit, S., Leeson, P. (2006). War and prejudice: A study of social values, right-wing authoritarianism, and social dominance orientation. Personality and Individual Differences, 40(3), 599– 608. doi: 10.1016/j.paid.2005.08.005
Hedges, C. (2002). War is the force that gives us meaning. New York: Public Affairs Press.
Holmes, R. L., Gan, B. L. (Eds.). (2005). Nonviolence in theory and practice (2nd ed.), Long Grove, IL : Waveland Press.
Için A.G..(2022). Attitudes toward peace: the role of personality traits, perspective taking and gender. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 887-889.
Jagodić, G.K. (2000). Is war a good or a bad thing? The attitudes of Croatian, Israeli, and Palestinian children toward war. International Journal of Psychology, 35(6), 241-257.
James, W. (1910/1955). The moral equivalent of war. Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, 1, 17 – 26 .
Janis, I. L., Katz, D. (1959). The reduction of intergroup hostility: research problems and hypotheses. Journal of Conflict Resolution, 3, 85-100.
Kindervater, A., Von Borries, B. (1997). Historical motivation and historical-political socialization. In: M. Angvik, B. Von Borries (Eds.), Youth and history: A comparative European survey on historical consciousness and political attitudes among adolescents. Hamburg: Körber-Stiftung.
Kluckhohn, C. K. (1951). Values and value orientations in the theory of action. In T. Parsons and E. A. Shils (Eds.), Toward a general theory of action (pp. 388-433). Cambridge, MA: Harvard University Press.
Kool, V. K. (Ed.). (1990). Perspectives on nonviolence. New York: Springer.
Kool, V. K. (2008). Psychology of non-violence and aggression. New York: Palgrave Macmillan
Kool, V. K., Agrawal, R. (2009). The psychology of nonkilling. In J.E. Pim (Ed.), Toward a nonkilling paradigm (pp. 349-367). Honolulu: Center for Global Nonkilling.
Krahe, B. (2005). Agresja. Gdańsk: GWP
Liberska H. (2017), "Klasyczne" i współczesne podejścia do wartości w psychologii. W: H. Liberska, A. Malina, D. Suwalska-Barancewicz (red.), Tradycja a nowoczesność. Wartości współczesnego człowieka - przedmiot, źródła, obszary i konflikty (s. 20-32). Bydgoszcz: Wydawnictwo UKW.
MacNair, R. M. (2009). Psychology of nonkilling. In J.E. Pim (Ed.), Toward a nonkilling paradigm (pp. 327-347). Honolulu: Center for Global Nonkilling.
Mądrzycki, T. (2002). Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Marchal, R. (2002). Les frontières de la paix et de la guerre [The boundaries of peace and war]. Politix, 58, 39–59.
Marzec-Tarasińska, A. (2014). Wartości cenione, ale czy urzeczywistniane przez współczesną młodzież. W: A. Odrowąż-Coates, M. Kwiatkowski (red.), Przyszłość edukacji i społeczeństwa oczami badaczy społecznych (144-154). Warszawa, Wydawnictwo APS.
Mayton II, D. (2009) Nonviolnce and peace psychology. Intrapersonal, interpersonal, societal i world peace. New York: Springer.
Mayton II, D. (2012). The psychology of nonviolnce and non killing. Theory, measurement and correlates. W: D.J. Christie, J. Evans Pim Nonkilling psychology (341-360). Honolulul: Center for Global Nonkilling.
McFarland, S. G. (2005). On the eve of war: Authoritarianism, social dominance, and American students’ attitudes toward attacking Iraq. Personality and Social Psychology Bulletin, 31, 360–367. doi:10.1177/0146167204271596.
McLernon, F., Ferguson, N., Cairns, E. (1997). Comparison of Northern Irish children’s attitudes to war and peace before and after the paramilitary ceasefires. International Journal of Behavioural Development, 20, 715 -730.
Miljević-Riđički, R., Lugomer-Armano, G. (1994). Children’s comprehension of war. Child Abuse Review, 3, 134-144.
Miluska, J. (2021). Prawda i wartości w psychologii. Psychologia Rozwojowa, 26(3), 29-37.
Noor, N., Christie, D.J. (2015). Themes in peace psychology research. W: D. Bretherton, S.F.Law (red.) Methodolos in peace psychology. Peace research by peaceful means (pp. 43-70) New York: Springer.
Okumuşoğlu, S. (2017). The relationship of attitudes towards peace with attitudes towards war, social dominance orientation and gender. Ulakbilge, 5(17), 1821-1833. doi: 10.7816/ulakbilge-05-17-05
Paige, G. D. (2009). Nonkilling global political science (3rd ed.). Honolulu: Center for Global Nonkilling.
Pelton, L. H. (1974). The psychology of nonviolence. New York : Pergamon Press.
Punamäki, R-L. (1996). Can ideological commitment protect children’s psychological wellbeing in situations of political violence? Child Development, 67, 55-69.
Rokeach, M. (1973). The nature of human values. Free Press.
Sasinowski, H. (2012). Społeczeństwo obywatelskie i jego rola w budowie demokracji. Ekonomia i Zarządzanie, 4(1), 30-47.
Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. W: M. Zanna (red.), Advances in experimental social psychology (s. 1-65). New York: Academic Press
Schwartz, S. H., Cieciuch, J., Vecchione, M., Davidov, E., Fischer, R., Beierlein, C., Ramos, A., Verkasalo, M., Lönnqvist, J.-E., Demirutku, K., Dirilen-Gumus, O., Konty, M. (2012). Refining the Theory of Basic Individual Values. Journal of Personality and Social Psychology, 103(4),663–88.
Sharp, G. (1973). The politics of nonviolent action. Boston, MA : Porter Sargent Books.
Smith, M. B. (2004). Realistic empathy: A key to sensible international relations. Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, 10, 335–339. doi:10.1207/s15327949pac1004_3.
Sponsel, L. E., Gregor , T. (Eds.). (1994). The anthropology of peace and nonviolence. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.
Tibon, S., Blumberg, H. H. (1999). Authoritarianism and political socialization in the context of the Arab–Israeli conflict. Political Psychology, 20(3), 581–591. doi: 10.1111/0162895X.00157
Von Borries, B. (1997). Strategies of reduction and structuring for the description of historical consciousness. In M Angvik, B. Von Borries (Eds.), Youth and history: A comparative European survey on historical consciousness and political attitudes among adolescents. Hamburg: KoÈrber-Stiftung.
Wagner, R. V. (1988). Distinguishing between positive and negative approaches to peace. Journal of Social Issues, 44, 1–15. doi:10.1111/j.1540-4560.1988.tb02060.x.
White, R. K. (1987). The kinds of empathy needed in arms control negotiation. American Journal of Social Psychiatry, 7, 181–184.
Yoder, J. H. (1992). Nevertheless: Varieties of religious pacifism. Scottsdale, PA: Herald Press.
Zeigler-Hill, V., Besser, A., Marcus, D. (2017). The roles of personality traits and perceived threat in the attitudes of Israelis toward peace with the Palestinians. Personality and Individual Differences, 116, 296-300. doi:10.1016/j.paid.2017.05.007
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Tychmanowicz, Agata Goździewicz-Rostankowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
