Budzenie świadomości uciśnionych poprzez edukację w pismach i działalności Lorenzo Milaniego (1923–1967)

Abstrakt

Celem artykułu jest zaprezentowanie myśli społecznej i działalności edukacyjnej włoskiego nauczyciela i pedagoga Don Lorenzo Milaniego (1923–1967). Jego idee i działania wyprzedziły nurty pedagogiki emancypacyjnej i krytycznej Paolo Freirego i Pierre’a Bourdieu.

Autorzy artykułu, posługując się metodą historyczną, analizują pisma Milaniego, których krytyczne wydanie ukazało się w 2017 roku. Wcześniejsi badacze nie mieli okazji zapoznać się z całością twórczości tego znanego we Włoszech pedagoga i księdza oraz zrekonstruowania jej kontekstu historycznego i biograficznego.

Autorzy artykułu zauważyli, że Milani – wcześniej niż Paolo Freire i niezależnie od niego – dostrzegał podział społeczeństwa na ciemiężycieli i uciśnionych. Wyzwolenie tych drugich miało się dokonać poprzez edukację, rozbudzanie w nich podmiotowości i świadomości własnej sytuacji społecznej. Narzędziem do tego miało być zapewnienie im dostępu do języka (nauka czytania, pisania i dyskutowania), dzięki któremu mogliby krytycznie reflektować nad otaczającą ich rzeczywistością.

W artykule przedstawiono biografię Milaniego, z akcentem na jego analizy społeczne i nowatorskie działania edukacyjne w założonych przez niego szkołach w Calenzano i Barbiana. Interesująca jest zwłaszcza ta druga jako szkoła całodzienna, otwarta przez 365 dni w roku, zaprojektowana z myślą o wypełnieniu luki kulturowej między uczniami z rodzin biednych i bogatych. W Barbiana uczniowie czytali wspólnie gazety, spotykali się ze specjalistami z różnych dziedzin i praktykowali wspólne pisanie tekstów. Milani spędzał z nimi całe dnie, czytając, ucząc się wraz z nimi i dyskutując.

Emancypacyjne idee i działania Milaniego były pomyślane jako remedium na nierówności społeczne ówczesnych Włoch, dlatego nie mogą być kopiowane we współczesnym zglobalizowanym świecie, w którym następuje coraz większy rozpad więzi społecznych i pogłębiają się różnice ekonomiczne. Postać włoskiego pedagoga zasługuje jednak na przywołanie jako przykład zaangażowania na rzecz defaworyzowanych grup społecznych. Współcześni uciśnieni – to pracownicy wyzyskiwani przez pracodawców, grupy społeczne marginalizowane ze względu na wiek, rasę, płeć, przekonania polityczne, osoby pozbawione prawa głosu, ofiary kulturowych imperializmów. Jeśli oni wszyscy nauczą się dzięki odpowiedniej edukacji – jak chciał tego Lorenzo Milani – krytycznego i twórczego myślenia, skutecznej komunikacji i nawiązywania satysfakcjonujących relacji społecznych, to poprawi się ich sytuacja i poziom uczestnictwa w życiu społecznym.