POLSKA PEDAGOGIKA RELIGII – MIĘDZY TEOLOGIĄ A PEDAGOGIKĄ
DYNAMIKA PARADYGMATU SUBDYSCYPLINY
DOI:
https://doi.org/10.34813/16coll2026Słowa kluczowe:
pedagogika religii, pedagogika, teologia, teologia religii, religioznawstwo, edukacja religijna, filozofia edukacjiAbstrakt
Tekst obejmuje analizę tendencji, dynamiki oraz zakresów problemowych w polskiej pedagogice religii. Prezentuje podstawowe założenia subdyscypliny naukowej z pogranicza teologii i pedagogiki. Jest tu mowa o trzech dominujących nurtach badawczych: nurcie tradycyjnym, czyli badaniach akcentujących porządek teologiczny; następnie korelacyjnym, czyli analizach łączących sferę teologiczno-pedagogiczną, oraz nurcie pedagogicznym, wskazującym na nadrzędność sfery uzasadnień edukacyjnych. W powyższych trzech sposobach uprawiania polskiej pedagogiki religii wykorzystywane są odmienne strategie epistemologiczno- metodologiczne, podejmujące zróżnicowaną problematykę (od teologii wyznaniowej przez teologię religii aż do religioznawstwa), a także przyjmujący odrębne kryteria rozumienia, ewaluacji i weryfikacji procesów edukacyjnych (tradycje pedagogiczne i dydaktyczne). Dzięki wyodrębnieniu tych elementów możliwe staje się przybliżenie pierwotnych założeń każdej z nich. Jednocześnie celem nadrzędnym poniższego opraco- wania nie jest wskazanie na wyższość lub ważność któregokolwiek nurtu. Raczej odsłonięcie potrzeby kry- tycznej metarefleksji nad polską myślą pedagogiczno-religijną, a także wskazanie na konieczność analizy oraz możliwie precyzyjnego umiejscowienia każdej z omawianych perspektyw.
Bibliografia
Aukland, K. (2024). A methodological turn in RE. British Journal of Religious Education, 46(4), 447–459. https://doi.org/10.1080/01416200.2024.2319805
Babbie, E. (2004). Badania społeczne w praktyce. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bagrowicz, J. (2012). Trudności i szanse rozwoju pedagogiki religii w Polsce. W: J. Bagrowicz, J. Horowski (red.), Edukacyjny potencjał religii (28–52). Wydawnictwo Naukowe UMK.
Bagrowicz, J., Horowski J. (2012). Edukacyjny potencjał religii (red.). Wydawnictwo Naukowe UMK.
Barnes, P. (2014). Religion, Education and Diversity: Developing a new model of religious education. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315815220
Barnes, P. (2020). Crisis, Controversy and the Future of Religious Education. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429353185
Dąbrowski, S. (2012). Krytyczna pedagogika religii – zarys problematyki, Ars Educandi, 9, 90–111. https://doi.org/10.26881/ae.2012.09.06
Dąbrowski, S. (2016). Pedagogika religii Józefa Tischnera: W poszukiwaniu nowego modelu edukacji religijnej. Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej.
Dąbrowski, S. (2017). Spór o polską pedagogikę religii – między tradycją a współczesnością. W: S. Dąbrowski, M. Obrycka (red.), Edukacja – wartości – kontrowersje (87–113). Wydawnictwo Naukowe Katedra.
Dąbrowski, S. (2021). Myślenie filozoficzne w edukacji religijnej: Spór Józefa Tischnera z polskim tomizmem w perspektywie pedagogiczno-religijnej. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Dąbrowski, S. (2022a). Polska pedagogika religii w kierunku badań interkulturowych i interreligijnych (zarys problematyki). Karto-Teka Gdańska, 10, 69–84. https://doi.org/10.26881/kg.2022.1.04
Dąbrowski, S. (2022b). Polska pedagogika religii – w stronę pedagogiki inkluzyjnej: Zarys problematyki. Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 87, 16–23.
Dąbrowski, S. (2024). Antropocen w perspektywie badań pedagogiczno-religijnych. Karto-Teka Gdańska, 14, 59–77. https://doi.org/10.26881/kg.2024.1.05
Dąbrowski, S., Obrycka, M., (2018). Pedagogika religii jako subdyscyplina nauk o edukacji – między inkluzją a ekskluzją w badaniach edukacyjnych. Karto-Teka Gdańska, 1–2, 2–18.
Department for Education. (2014). Promoting fundamental British values as part of SMSC in schools: Departmental advice for maintained schools. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5a758c9540f0b6397f35f469/
SMSC_Guidance_Maintained_Schools.pdf
Grimmitt, M. (1987). Religious education and human development: The rela-tionship between studying religions and personal, social and moral educa-tion. McCrimmons.
Grimmitt, M. (2000). Constructivist pedagogies of religious education project: Re-thinking knowledge, teaching and learning in religious education. W: M. Grimmitt (Ed.), Pedagogies of religious education (189–207). McCrim-mons.
Gruba, E. (2020). Psychologiczne uwarunkowania pedagogiki religii. W: Z. Marek, A. Walulik (red.), Pedagogika religii (279–300). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Helosik, Z., Szkudlarek, T. (1998). Kultura, tożsamość i edukacja. Migotanie znaczeń. Wydawnictwo Impuls.
Hick, J. (1991). An interpretation of religion. McMillan.
Horowski, J., Sadłoń, W. (2019). Edukacja religijna w świetle realizmu krytycznego i teorii morfogenezy. Horyzonty Wychowania, 18/45, 109–120.
Hull, J. (1984). Studies in religion and education. Falmer.
Humeniuk, M. (2021). Czy pedagogika religii daje się sekularyzować: O ortodoksjach, herezjach i religioznawczych perspektywach rozwoju subdyscypliny. Ars Educandi, 18, 51–65. https://doi.org/10.26881/ae.2021.18.03
Humeniuk, M. (2022). Ortodoksje i herezje a pedagogika religii uprawiana w duchu krytycznego religioznawstwa. Przegląd Religioznawczy 2/284, 31–40.
Hurło, L., Klus-Stańska, D., Łojko, M. (2009). Paradygmaty współczesnej dy-daktyki. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Jackson, R. (2004). Religious education: An interpretive approach. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203465165_chapter_6
Jackson, R. (2014). Signposts: Policy and practice for teaching about religions and non-religious world views in intercultural education. Council of Europe.
Kisiel-Dorohnicka, C. (2020). Relacje pedagogiki i filozofii religii. W: Z. Marek, A. Walulik (red.), Pedagogika religii (213–224). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Klus-Stańska, D. (2018). Paradygmaty dydaktyki: Myśleć teorią o praktyce. PWN.
Kwaśnica, R. (2007). Dwie racjonalności: Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP.
Kwieciński, Z. (2010). Przedmowa: Dyskurs konieczny. W: H. A. Giroux, L. Witkowski (red.), Edukacja i sfera publiczna: Idee i doświadczenia pedagogiki radykalnej (17–20). Oficyna Wydawnicza Impuls.
Magier, P. (2019). Metateoria pedagogiki chrześcijańskiej. Towarzystwo Naukowe KUL.
Malewski, M. (2010). Od nauczania do uczenia się: O paradygmatycznej zmianie w andragogice. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Marek, Z. (2022). Podstawy pedagogiki religii. Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Marek, Z., Walulik, A. (red.). (2020a). Pedagogika religii. Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Marek, Z., Walulik, A. (2020b). Pedagogika dobrej nowiny: Perspektywa katolicka. Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Mariański, J. (2020a). Pedagogika religii w kontekście społecznym. Edukacja Międzykulturowa, 13/2, (21–49). https://doi.org/10.15804/em.2020.02.01
Mariański, J. (2020b). Socjologiczne uwarunkowania pedagogiki religii. W: Z. Marek, A. Walulik (red.), Pedagogika religii (301–318). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Michalski, J. (2004). Edukacja i religia jako źródła rozwoju egzystencjalno-kognitywnego: Studium hermeneutyczno-krytyczne. Wydawnictwo UMK.
Michalski, J. (2020). Cele i zadania pedagogiki religii. W: Z. Marek, A. Walulik (red.), Pedagogika religii (73–92). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Milerski, B. (2003). Pedagogika religii. W: T. Gadacz, B. Milerski (red.), Encyklopedia Religia, t. 8, (48–58). PWN.
Milerski, B. (2011a). Hermeneutyka pedagogiczna: Perspektywy pedagogiki religii. Wydawnictwo Naukowe ChAT.
Milerski, B. (2011b). Emancypacja dialogiczna i emancypacja wsobna. W: D. Jaworska (red.), Pedagogika dialogu: Emancypacyjny potencjał dialogu (16–26). Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Milerski, B. (2020). Metodologia pedagogiki religii. W: Z. Marek, A. Walulik (red.), Pedagogika religii (103–104). Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum.
Modrzewski, J., Matysiak-Błaszczyk, A. (2024). Strukturalne i środowiskowe konteksty socjalizacji. Wydawnictwo Naukowe UWM. https://doi.org/10.14746/amup.9788323242642
Palka, S. (1998). Orientacje w metodologii badań pedagogicznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Patalon, M. (2023). Przekłady religijnych tekstów źródłowych a edukacja międzykulturowa. Edukacja Międzykulturowa, 22, 93–94. https://doi.org/10.15804/em.2023.03.06
Patalon, M. (2026). Księga Koheleta. Nowe tłumaczenie i reinterpretacja w per-spektywie pedagogiki religii. Adam Marszałek.
Pilch, T. (1998). Zasady badań pedagogicznych. Wydawnictwo Akademickie Żak.
Rembierz, M. (2022). Pedagogia towarzyszenia i miłosierdzia jako wyjście na peryferia i dążenie do inkluzji – o interpretacji dynamiki i napięć pedagogii Ignacjańskiej papieża Franciszka w nieprzejrzystym świecie. Horyzonty Wy-chowania, 21(57), 63–79. https://doi.org/10.35765/hw.2022.57.08
Rembierz, M. (2023). Edukacja międzykulturowa jako odkrywanie i afirmowanie człowieczeństwa: U źródeł antropologiczno-aksjologicznych intuicji i zasad pedagogiki międzykulturowej. Zeszyty Naukowe WSNS, 12, 49–68. https://doi.org/10.58562/zns.16966
Rogowski, C. (1999). Hermeneutyczno-dydaktyczny wymiar symbolu i implikacje pedagogiczno-religijne. Towarzystwo Naukowe KUL.
Rogowski, C. (2007). Pedagogika religii. W: Leksykon pedagogiki religii: Postawy – koncepcje – perspektywy (561–565). Werbinum.
Rogowski, C. (2011). Pedagogika religii: Podręcznik akademicki. Wydawnictwo Adama Marszałka.
Rogowski, C. (2025). Przyszłość nauki religii w polskiej szkole. Szanse i zagroże-nia. Studium pedagogicznoreligijne. Akademia Nauk Społecznych i Me-dycznych w Lublinie.
Rubacha, K. (2008). Metodologia badań nad edukacją. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Rynio, A. (2013). Wybrane paradoksy pedagogiki chrześcijańskiej podstawą jej tożsamości. Forum Pedagogiczne, 2, 41–64.
Sajdak, A. (2013). Paradygmaty kształcenia studentów i wspierania rozwoju nauczycieli akademickich: Teoretyczne podstawy dydaktyki akademickiej. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Shaw, M. (2019). Towards a religiously literate curriculum – religion and worldview literacy as an educational model. Journal of Beliefs & Values, 41(2), 150–161. https://doi.org/10.1080/13617672.2019.1664876
Shaw, M., Dinham, A. (2017). Religious literacy through religious education: The future of teaching and learning about religion and belief. Religions, 8(7), 119. https://doi.org/10.3390/rel8070119
Śliwerski, B. (2015). Nauki o wychowaniu a pedagogika. Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne, 1(1), 14–41.
Słotwińska, H. (2016). Pedagogika religii w relacjach z dyscyplinami teologicznymi. Wydawnictwo KUL.
Słotwińska, H. (2019). Wychowanie chrześcijańskie szansą integralnego rozwoju człowieka: Studium z pedagogiki religii. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Stępkowski, D. (2018). Kształcenie religijne w interesie publicznym: Perspektywa pedagogiki ogólnej. Przegląd Pedagogiczny, 21, 103–119.
Strhan, A., Shillitoe, R. (2022). The experiences of non-religious children in religious education. Journal of Religious Education, 70(3), 261–272. https://doi.org/10.1007/s40839-022-00180-y
Szkudlarek, T. (1993). Wiedza i wolność w pedagogice amerykańskiego postmodernizmu. Impuls.
Tokarski, S. (2006). Dojrzałość religijna. W: S. Głaz (red.), Podstawowe zagadnienia psychologii religii (147–178). Wydawnictwo WAM.
Włodarczyk, R. (2016). Ideologia, teoria, edukacja: Myśl Ericha Fromma jako inspiracja dla pedagogiki współczesnej. Oficyna Wydawnicza Impuls.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mirosław Patalon, Monika Humeniuk, Szymon Dąbrowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
