TERAPIA PRZEZ ZABAWĘ DZIECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU: INTEGRACYJNY PRZEGLĄD LITERATURY
DOI:
https://doi.org/10.34813/58coll2025Słowa kluczowe:
autyzm, terapia autyzmu, terapia przez zabawęAbstrakt
Na świecie obserwuje się radykalny wzrost przypadków występowania autyzmu i w związku z tym istnieje pilna potrzeba rozwoju i popularyzacji form terapii autyzmu opartych na dowodach. Jedną z tego typu terapii może być potencjalnie terapia przez zabawę. W niniejszym artykule przedstawiono integracyjny przegląd literatury anglojęzycznej dotyczącej skuteczności tej formy terapii. Z przeglądu literatury wynika, że dzieci z ASD odniosły liczne korzyści z udziału w terapii przez zabawę. Najczęściej odnotowywane korzyści dotyczyły: 1) poprawy funkcjonowania społecznego, 2) rozwoju emocjonalnego, 3) poprawy funkcjonowania poznawczego, 4) rozwoju umiejętności zabawy, oraz 5) zmniejszenie nasilenia objawów autyzmu. W artykule wskazano ograniczenia metodologiczne dotychczasowych badań nad terapią przez zabawę dzieci z ASD.
Bibliografia
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. Fifth edition: DSM-5 [Podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych: Wydanie piąte: DSM-5]. American Psychiatric Publishing. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Anderson-McNamee, J.K., Bailey, S.J. (2010). The importance of play in early childhood development. Montana State University Extention, 4(10), 1–4.
Ashburner, J., Rodger, S., Ziviani, J., Jones, J. (2014). Occupational therapy services for people with autism spectrum disorders: Current state of play, use of evidence and future learning priorities. Australian Occupational Therapy Journal, 61(2), 110–120. https://doi.org/10.1111/1440-1630.12083
Barnett, L.A. (1990). Developmental benefits of play for children. Journal of Leisure Research, 22(2), 138–153. https://doi.org/10.1080/00222216.1990.11969821
Barnett, A.G., Van Der Pols, J.C., Dobson, A.J. (2005). Regression to the mean: what it is and how to deal with it. International Journal of Epidemiology, 34(1), 215–220. https://doi.org/10.1093/ije/dyh299
Bąbka, J., Stein-Szała, K. (2024). Zabawy dzieci w spektrum autyzmu – z perspektywy doświadczeń matek. Wychowanie w Rodzinie, 31(2), 355–381. https://doi.org/10.61905/wwr/194943
Bland, J.M., Altman, D.G. (1994). Some examples of regression towards the mean. BMJ: British Medical Journal, 309(6957), 780. https://doi.org/10.1136/bmj.309.6957.780
Bratton, S., Ray, D. (2000). What the research shows about play therapy. International Journal of Play Therapy, 9(1), 47. https://doi.org/10.1037/h0089440
Bratton, S.C., Ray, D., Rhine, T., Jones, L. (2005). The efficacy of play therapy with children: A meta-analytic review of treatment outcomes. Professional Psychology: Research and Practice, 36(4), 376. https://doi.org/10.1037/0735-7028.36.4.376
Brefort, E., Saint-Georges-Chaumet, Y., Cohen, D., Saint-Georges, C. (2022). Two-year follow-up of 90 children with autism spectrum disorder receiving intensive developmental play therapy (3i method). BMC Pediatrics, 22(1), 1–13. https://doi.org/10.1186/s12887--022-03431-x
Brzezińska, A. (1985). Aktywność zabawowa i jej znaczenie dla rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym. W: A. Brzezińska, M. Burtowy (red.), Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszkolnej. Wydawnictwo UAM.
Bühler, Ch. (1933). Dziecięctwo i młodość: geneza świadomości. Nasza Księgarnia.
Burriss, K.G., Tsao, L.L. (2002). Review of research: How much do we know about the importance of play in child development? Childhood Education, 78(4), 230–233. https://doi.org/10.1080/00094056.2002.10522188
Callois, R. (1973). Żywioł i ład. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Chang, Y., Kim, B., Youn, M. (2021). Changes in children with autism spectrum disorder after Theraplay application. Journal of the Korean Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 32(3), 112. https://doi.org/10.5765/jkacap.210001
Chang, Y.C., Shire, S.Y., Shih, W., Gelfand, C., Kasari, C. (2016). Preschool deployment of evidence-based social communication intervention: JASPER in the classroom. Journal of Autism and Developmental Disorders, 46, 2211–2223. https://doi.org/10.1007/s10803--016-2752-2
Cornett, N., Bratton, S.C. (2015). A golden intervention: 50 years of research on filial therapy. International Journal of Play Therapy, 24(3), 119. https://doi.org/10.1037/a0039088
Cronin, M.A., George, E. (2023). The why and how of the integrative review. Organizational Research Methods, 26(1), 168–192. https://doi.org/10.1177/1094428120935507
Davidson, D., Stagnitti, K. (2021). The process of Learn to Play Therapy with parent–child dyads with children who have autism spectrum disorder. Australian Occupational Therapy Journal, 68(5), 419–433. https://doi.org/10.1111/1440-1630.12751
Demetrio, D. (1999). Zabawa na tle życia. Gra autobiograficzna w edukacji dorosłych. Impuls.
Dewey, J. (2005). Szkoła i społeczeństwo. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Dziewiątkowska-Kozłowska, K. (2022). Problematyka zabawy w rozwoju dzieci przedszkolnych w świetle literatury przedmiotu. Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 1(19). https://doi.org/10.4467/23537159PPW.22.010.16870
Elkonin, D.B. (1984). Psychologia zabawy. WSiP.
Farné, R. (2005). Pedagogy of play. Topoi, 24(2), 169–181. https://doi.org/10.1007/
s11245-005-5053-5
Goods, K.S., Ishijima, E., Chang, Y.C., Kasari, C. (2013). Preschool based JASPER intervention in minimally verbal children with autism: Pilot RCT. Journal of Autism and Developmental Disorders, 43, 1050–1056. https://doi.org/10.1007/s10803-012-1644-3
Held, S.D., Špinka, M. (2011). Animal play and animal welfare. Animal Behaviour, 81(5), 891–899. https://doi.org/10.1016/j.anbehav.2011.01.007
Hillman, H. (2018). Child-centered play therapy as an intervention for children with autism: A literature review. International Journal of Play Therapy, 27(4), 198. https://doi.org/10.1037/pla0000083
Hiles Howard, A.R., Lindaman, S., Copeland, R., Cross, D.R. (2018). Theraplay impact on parents and children with autism spectrum disorder: Improvements in affect, joint attention, and social cooperation. International Journal of Play Therapy, 27(1), 56–68. https://doi.org/10.1037/pla0000056
Hurlock, E.B. (1960). Rozwój dziecka. Tom I i II. PWN.
Huzinga, J. (2007). Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury. Aletheia.
Jordan, H. (1891). O zabawach młodzieży. Odczyt prof. Dr Henryka Jordana wygłoszony we Lwowie w sali “Sokoła”, dnia 4 stycznia 1891 roku. Przewodnik Higijeniczny, 2.
Josefi, O., Ryan, V. (2004). Non-directive play therapy for young children with autism: A case study. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 9(4), 533–551. https://doi.org/10.1177/1359104504046158
Kaur, K.S., Pathak, R. (2019). Play-based occupational therapy intervention on social skills in children with autism spectrum disorder and attention deficit hyperactivity disorder: A case series. The Indian Journal of Occupational Therapy, 51(1), 31–36. https://doi.org/10.4103/ijoth.ijoth_5_19
Kenny, M.C., Winick, C.B. (2000). An integrative approach to play therapy with an autistic girl. International Journal of Play Therapy, 9(1), 11. https://doi.org/10.1037/h0089438
King, B.M., Minium, E.W. (2003). Statystyka dla psychologów i pedagogów. PWN.
Kruk, J. (2022). Możliwości wprowadzenia Mindtoynes do wczesnej edukacji. Ewaluacja z perspektywy społeczno-organizacyjnej i badawczej. Problemy Wczesnej Edukacji”, 1(54), 60–72. https://doi.org/10.26881/pwe.2022.54.05
Kruk, J., Zdanowicz-Kucharczyk, K. (2021). Mindtoyness – zestawy dydaktyczne rozwijające zmysły i uważność poznawczą. Wykorzystanie badań ewaluacyjnych w praktyce pedagogicznej. Problemy Wczesnej Edukacji, 1(52), 142–152. https://doi.org/10.26881/pwe.2021.52.10
Lang, R., O’Reilly, M., Healy, O., Rispoli, M., Lydon, H., Streusand, W., Davis, T., Kang, S., Sigafoos, J., Lancioni, G., Didden, R., Giesbers, S. (2012). Sensory integration therapy for autism spectrum disorders: A systematic review. Research in Autism Spectrum Disorders, 6(3), 1004–1018. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2012.01.006
Lawton, K., Kasari, C. (2012). Teacher-implemented joint attention intervention: pilot randomized controlled study for preschoolers with autism. Journal of Consulting and Clinical
Psychology, 80(4), 687. https://doi.org/10.1037/a0028506
Mahoney, M.J. (2004). Scientist as subject: The psychological imperative. ISD LLC. https://doi.org/10.2307/j.ctv2sx9gdt
Marquez-Garcia, A.V., Magnuson, J., Morris, J., Iarocci, G., Doesburg, S., Moreno, S. (2021). Music therapy in autism spectrum disorder: A systematic review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 1–17. https://doi.org/10.1007/s40489-021-00246-x
Matson, J.L., Kozlowski, A.M. (2011). The increasing prevalence of autism spectrum disorders. Research in Autism Spectrum Disorders, 5(1), 418–425. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2010.06.004
Money, R., Wilde, S., Dawson, D. (2021). The effectiveness of Theraplay for children under 12 – a systematic literature review. Child and Adolescent Mental Health, 26(3), 238–251. https://doi.org/10.1111/camh.12416
Morton, V., Torgerson, D.J. (2003). Effect of regression to the mean on decision making in health care. BMJ, 326(7398), 1083–1084. https://doi.org/10.1136/bmj.326.7398.1083
Müller, E., Donley, C. (2019). Measuring the impact of a school-based, integrative approach to play therapy on students with autism and their classroom instructors. International Journal of Play Therapy, 28(3), 123. https://doi.org/10.1037/pla0000100
Nosek, B.A., Hardwicke, T.E., Moshontz,H., Allard, A., Corker, K.S., Deber, A., Fidler, F., Hilgard, J., Kline Struhl, M., Nuijten, M.B., Rohrer, J.M., Romero, F., Scheel, A.M., Scherer, L.D., Schönbrodt, F.D., Vazire, S. (2022). Replicability, robustness, and reproducibility in psychological science. Annual Review of Psychology, 73, 719–748. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-020821-114157
Novita, M., Atmodiwirjo, E.T., Basaria, D. (2017). The effectiveness of child centered play therapy to improve joint attention skills in children with autism spectrum disorder. W: The Asian Conference on Education. Official Conference Proceedings.
O’Keeffe, C., McNally, S. (2023). A systematic review of play-based interventions targeting the social communication skills of children with autism spectrum disorder in educational contexts. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 10(1), 51–81. https://doi.org/10.1007/s40489-021-00286-3
Okoń, W. (1987). Zabawa a rzeczywistość. WSiP.
Parker, N., O'Brien, P. (2011). Play therapy-reaching the child with autism. International Journal of Special Education, 26(1), 80–87.
Pellis, S.M., Burghardt, G.M. (2017). Play and exploration. W: J. Call, G.M. Burghardt, I.M. Pepperberg, C.T. Snowdon, T. Zentall (Eds.), APA Handbook of Comparative Psychology: Basic Concepts, Methods, Neural Substrate, and Behavior (699–722). APA. https://doi.org/10.1037/0000011-034
Piaget, J., Inhelder, B. (1993). Psychologia dziecka. Wydawnictwo Siedmiogród.
Pietras, T., Mokros, Ł., Król, M.D., Witusik, A., Sipowicz, K. (2022). Spektrum ASD – pozycja nozologiczna, charakterystyka kliniczna i diagnoza. W: T. Pietras, D. Podgórska-Jachnik, K. Sipowicz, A. Witusik (red.), Spektrum autyzmu – od diagnozy i terapii do integracji i inkluzji (60–100). Wydawnictwo Continuo.
Polczyk, R. (2005). Regresja do średniej jako podstawowe zagrożenie dla badania zmiany wyników skrajnych. W: A. Niedźwieńska (red.), Zmiana osobowości: wybrane zagadnienia (39–54). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Punnett, A.F. (2015). Psychoanalytic and Jungian play therapy. W: K.J. O’Connor, Ch.E. Schaefer, L.D. Braverman (red.) Handbook of Play Therapy (63–92), Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119140467.ch4
Purvis, K.B., Cross, D.R., Dansereau, D.F., Parris, S.R. (2013). Trust-based relational intervention (TBRI): A systemic approach to complex developmental trauma. Child & Youth Services, 34(4), 360–386. https://doi.org/10.1080/0145935X.2013.859906
Roesler, C. (2019). Sandplay therapy: An overview of theory, applications and evidence base. The Arts in Psychotherapy, 64, 84–94. https://doi.org/10.1016/j.aip.2019.04.001
Rochovska, I. (2011). Znaczenie zabawy w rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 2-3, 17–21.
Rosnow, R.L., Rosenthal, R. (1989). Statistical procedures and the justification of knowledge in psychological science. American Psychologist, 44(10), 1276–1284. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.10.1276
Salter, K., Beamish, W., Davies, M. (2016). The effects of child-centered play therapy (CCPT) on the social and emotional growth of young Australian children with autism. International Journal of Play Therapy, 25(2), 78. https://doi.org/10.1037/pla0000012
Schaffer, H.R. (2006). Rozwój społeczny. Dzieciństwo i młodość. Wydawnictwo UJ.
Schottelkorb, A.A., Swan, K.L., Ogawa, Y. (2020). Intensive child‐centered play therapy for children on the autism spectrum: A pilot study. Journal of Counseling & Development, 98(1), 63–73. https://doi.org/10.1002/jcad.12300
Srinivasan, S.M., Cavagnino, D.T., Bhat, A.N. (2018). Effects of equine therapy on individuals with autism spectrum disorder: A systematic review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 5, 156–175. https://doi.org/10.1007/s40489-018-0130-z
Stagnitti, K., Pfeifer, L.I. (2017). Methodological considerations for a directive play therapy approach for children with autism and related disorders. International Journal of Play Therapy, 26(3), 160. https://doi.org/10.1037/pla0000049
Sterling, T.D. (1959). Publication decisions and their possible effects on inferences drawn from tests of significance - or vice versa. Journal of the American Statistical Association, 54, 285, 30–34. https://doi.org/10.1080/01621459.1959.10501497
Stern, A. (2016). Odkrywanie śladu. Czym jest zabawa malarska. Wydawnictwo Element.
Stone, S., Stark, M. (2013). Structured Play Therapy Groups for preschoolers: Facilitating the emergence of social competence. International Journal of Group Psychotherapy, 63(1), 25–50. https://doi.org/10.1521/ijgp.2013.63.1.25
Szuman, S. (1948). O oglądaniu obrazów. Instytut Wydawniczy „Sztuka”.
Takahashi, H., Matsushima, K., Kato, T. (2019). The effectiveness of dance/movement therapy interventions for autism spectrum disorder: A systematic review. American Journal of Dance Therapy, 41, 55–74. https://doi.org/10.1007/s10465-019-09296-5
Tilmont Pittala, E., Saint-Georges-Chaumet, Y., Favrot, C., Tanet, A., Cohen, D., Saint-Georges, C. (2018). Clinical outcomes of interactive, intensive and individual (3i) play therapy for children with ASD: a two-year follow-up study. BMC Pediatrics, 18(1), 1–13. https://doi.org/10.1186/s12887-018-1126-7
Walters, S., Loades, M., Russell, A. (2016). A systematic review of effective modifications to cognitive behavioural therapy for young people with autism spectrum disorders. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 3, 137–153. https://doi.org/10.1007/s40489-016-0072-2
Ware Balch, J., Ray, D.C. (2015). Emotional assets of children with autism spectrum disorder: A single‐case therapeutic outcome experiment. Journal of Counseling & Development, 93(4), 429–439. https://doi.org/10.1002/jcad.12041
Wolfberg, P.J. (2009). Play and imagination in children with autism. Teachers College Press.
Wong, C., Odom, S.L., Hume, K.A., Cox, A.W., Fettig, A., Kucharczyk, S., Brock, M.E., Plavnick, J.B., Fleury, V.P., Schultz, T.R. (2015). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism spectrum disorder: A comprehensive review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45, 1951–1966. https://doi.org/10.1007/s10803-014-2351-z
Wygotski, L. (2002). Zabawa i jej rola w rozwoju psychicznym dziecka. W: A. Brzezińska, M. Marchow (red.), L.S. Wygotski (autor). Wybrane prace psychologiczne II. Zysk i S-ka.
Yahaya, A., Mahir, I.B.H., Lee, G.M., Maakip, I., Arus, B.M., Voo, P., Kwan, S. (2018). Shelter house play therapy for a child with autism. International E-Journal of Advances in Social Sciences, 4(11), 299–307. https://doi.org/10.18769/ijasos.455640
Yustesari, K.G., Azizah, N. (2023). Play therapy for improving interaction and communication in autism: Systematic review. Jurnal Obsesi, 7(5), 5427–5438. https://doi.org/10.31004/obsesi.v7i5.4932
Zeidan, J., Fombonne, E., Scorah, J., Ibrahim, A., Durkin, M.S., Saxena, S., Yusuf, A., Shih, A., Elsabbagh, M. (2022). Global prevalence of autism: A systematic review update. Autism Research, 15(5), 778–790. https://doi.org/10.1002/aur.2696
Zwiernik, J. (2022). „Oni się tylko bawią” – czy tylko? Kontrowersje wokół hasła: nauka przez zabawę. Problemy Wczesnej Edukacji, 1(54), 37–49. https://doi.org/10.26881/pwe.2022.54.03
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Nowak-Łojewska, Bartosz Atroszko
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
